13. Disk, fayl tizimi, LVM va storage — 15 ta savol-javob

Blok qurilma (/dev/sda) — xom disk. Bo'lim (sda1) — diskning mantiqiy qismi. Fayl tizimi (ext4, xfs) — bo'limda fayllarni tashkil qiladigan struktura. Mount — fayl tizimini katalog daraxtiga ulash. Ba'zan o'rtaga RAID, LVM yoki LUKS shifrlash qatlamlari qo'shiladi. lsblk butun zanjirni daraxt ko'rinishida ko'rsatadi.

MBR: 2 TB gacha disk, 4 ta asosiy bo'lim (kengaytirilgan bo'lim orqali ko'proq), BIOS bilan ishlaydi. GPT: 2 TB dan katta disklar, 128 gacha bo'lim, bo'lim jadvalining zaxira nusxasi diskning oxirida saqlanadi, UEFI bilan keng qo'llanadi. Yangi disklar uchun GPT afzal.

Bo'lim yaratish (fdisk/parted) → fayl tizimi yaratish (mkfs.ext4) → mount nuqtasi katalogini yaratish → mount → doimiy qilish uchun /etc/fstab ga UUID bilan yozuv. mkfs bo'limdagi mavjud ma'lumotni yo'q qiladi. fstab ni qayta yuklashdan oldin mount -a bilan tekshirish shart.

LVM — disklar ustidagi moslashuvchan abstraksiya qatlami. PV (Physical Volume) — LVM uchun tayyorlangan disk/bo'lim. VG (Volume Group) — bir yoki bir nechta PV dan tuzilgan umumiy hovuz. LV (Logical Volume) — VG dan kesib olingan, fayl tizimi qo'yiladigan "virtual bo'lim". LV hajmi PV lardan bir qismiga bog'liq emas.

Hajmni ishlayotgan tizimda o'zgartirish (kattalashtirish), bir nechta diskni bitta hajmga birlashtirish, yangi disk qo'shib VG ni kengaytirish, ma'lumotni diskdan diskka ko'chirish (pvmove), snapshot olish. Oddiy bo'limlar hajmi qattiq belgilangan, kattalashtirish ko'pincha ketma-ket bo'sh joyni talab qiladi.

Avval VG da bo'sh joy bo'lishi kerak (vgs, kerak bo'lsa vgextend). So'ng lvextend -r -L +SIZE LV va fayl tizimini birga kattalashtiradi. -rsiz fayl tizimini alohida kattalashtirish kerak: resize2fs (ext4) yoki xfs_growfs (XFS, o'rnatilgan holda). XFS faqat kattalashadi, kichraya olmaydi; ext4 kichrayishi mumkin, lekin o'chirilgan holda.

Snapshot — LV ning ma'lum onda olingan holati; faqat o'zgargan bloklarni saqlaydi (copy-on-write), shu sabab tez va kam joy oladi. Cheklovlar: ajratilgan snapshot hajmi to'lsa, snapshot yaroqsiz bo'ladi; u zaxira nusxa emas (xuddi shu VG diskida); ishlash biroz sekinlashadi. Odatda zaxira olish vaqtida izchil holatni qayd etish uchun ishlatiladi.

RAID — bir nechta diskni birlashtirib tezlik yoki chidamlilik olish. RAID 0 — chizish (striping), tezlik, chidamlilik yo'q (bitta disk ketsa hammasi ketadi). RAID 1 — ko'zgu (mirror), bitta disk ketsa ma'lumot saqlanadi, sig'im yarmi. RAID 5 — chizish + bitta paritet, 1 disk chidamli, kamida 3 disk. RAID 6 — ikkita paritet, 2 disk chidamli. RAID 10 — ko'zguli juftliklar chizilgan: tez va chidamli, sig'im yarmi.

RAID faqat disk ishdan chiqishidan himoya qiladi (uzluksizlik). Tasodifan o'chirilgan fayl, buzilgan ma'lumot, virus yoki shifrlovchi zararli dastur barcha disklarga bir vaqtda ta'sir qiladi. Zaxira esa alohida joyda, o'tmishdagi holatga qaytish imkonini beradi. Qoida: 3-2-1 (3 nusxa, 2 xil muhit, 1 tasi tashqarida).

Swap — RAM yetmaganda kam ishlatiladigan sahifalarni ko'chirish uchun disk maydoni. Swap bo'limi — alohida bo'lim, swap fayl — oddiy fayl tizimidagi fayl; zamonaviy yadrolarda ikkalasining unumdorligi deyarli bir xil, fayl hajmini o'zgartirish osonroq. Swap faylga chmod 600 berilishi shart (xotira ma'lumoti oshkor bo'lmasligi uchun), keyin mkswap va swapon.

LUKS — blok qurilma darajasida disk shifrlash standarti (cryptsetup). U diskni jismoniy o'g'irlash yoki yo'qotilgan qurilmadan ma'lumot o'qishdan himoya qiladi (kalit/parolsiz o'qib bo'lmaydi). Tizim ochilgan va ishlayotgan paytda, hujumchi tirik tizimga kirsa, himoya qilmaydi. Parol yoki kalitni yo'qotsangiz, ma'lumot tiklanmaydi: LUKS sarlavhasi zaxira nusxasi muhim.

Quota foydalanuvchi yoki guruh fayl tizimida ishlata oladigan joy (bloklar) va fayllar soni (inode) uchun chegara qo'yadi. Soft limit — grace period davomida oshirib bo'ladigan chegara, hard limit — mutlaq. Umumiy serverda bitta foydalanuvchi butun diskni to'ldirib qo'ymasligini ta'minlaydi. Fayl tizimida usrquota/grpquota yoqilgan bo'lishi kerak.

NFS — tarmoq orqali boshqa serverdagi katalogni lokal kabi o'rnatish protokoli (ko'p mijozlar bilan umumiy fayllar). Tarmoq uzilsa, NFS ga murojaat qilgan jarayonlar D holatida qotib qolishi mumkin. autofs NFS va boshqa resurslarni faqat murojaat qilinganda avtomatik o'rnatadi va foydalanilmasa ajratadi: yuklanishdagi bog'liqlik va qotish xavfini kamaytiradi.

1) Jarayon o'chirilgan faylni ochib turibdi: joy band, nom yo'q (lsof +L1; jarayonni qayta ishga tushirish yoki > log). 2) Inode'lar tugagan (df -i). 3) Boshqa fayl tizimi mount nuqtasi ostida yashirin fayllar (mount ustidan yopilgan eski mazmun). 4) Snapshot yoki zaxira nusxalar egallagan joy. 5) Zaxiralangan blok (ext4 reserved ~5%).

Belgilar: dmesg/jurnalda I/O xatolari, fayl tizimi ro ga o'tishi, smartctl -a da SMART ogohlantirishlari. Birinchi qadam — ma'lumotni zaxiralash/nusxalash (disk tez yomonlashishi mumkin). So'ng fayl tizimini o'rnatilmagan holda fsck bilan tekshirish; RAID bo'lsa mdadm --detail va nosoz diskni almashtirish. Qayta tiklash vaqtida ikkinchi disk ishdan chiqish xavfi borligini yodda tuting.