02. Shell va terminal — 15 ta savol-javob

Terminal (emulyator) — matn kiritish va chiqarish oynasi, u faqat belgilarni uzatadi. Shell (Bash, Zsh) — kiritilgan qatorni o'qib, tahlil qiladigan va buyruqni bajaradigan dastur. Kernel — shell so'ragan ishni (jarayon yaratish, faylni ochish) haqiqatda bajaradi. Zanjir: klaviatura → terminal → shell → kernel → natija → terminal ekrani.

Yo'q. sh — POSIX standartidagi minimal shell (ko'p tizimda dash yoki Bash'ga havola). Bash esa uning ustiga massivlar, [[ ]], brace expansion va boshqa kengaytmalar qo'shgan. #!/bin/sh bilan yozilgan skriptda Bash'ga xos sintaksis ishlamasligi mumkin; bunday imkoniyat kerak bo'lsa, shebang #!/usr/bin/env bash bo'lishi kerak.

Joriy katalog har bir jarayonning o'z xususiyati. Agar cd alohida dastur bo'lsa, u bola jarayonda ishlab, faqat o'zining katalogini o'zgartirardi va tugagach shell joyida qolardi. Shu sabab joriy shell jarayonining ichida bajarilishi shart. Shunga o'xshash builtin'lar: export, alias, source. Turini type buyruq bilan tekshirasiz.

Avval qatorni so'zlarga ajratadi va qo'shtirnoqlarni ko'rib chiqadi, so'ng kengaytmalarni bajaradi: brace expansion ({a,b}), tilde (~), o'zgaruvchilar ($VAR), buyruq almashtirish ($(...)), arifmetika va oxirida fayl nomi andozalari (*, ?, [ ] — globbing). Faqat shundan keyin tayyor argumentlar dasturga beriladi. Demak, * ni dastur emas, shell kengaytiradi.

Bittalik qo'shtirnoq ichida hamma narsa matn sifatida qoladi, hech narsa kengaytirilmaydi. Ikkitalik qo'shtirnoqda $VAR, $(...) va \ ishlaydi, lekin so'zlarga bo'linish va globbing bo'lmaydi. \ keyingi bitta belgining maxsus ma'nosini bekor qiladi. Qiymati bo'shliq yoki * bo'lishi mumkin bo'lgan o'zgaruvchini doim "$VAR" ko'rinishida yozish kerak.

PATH — shell buyruqni qidiradigan kataloglar ro'yxati (: bilan ajratilgan). Shell birinchi bo'lib alias, funksiya va builtin'larni tekshiradi, keyin PATH dagi kataloglarni chapdan o'ngga ko'rib chiqadi va birinchi topilganini ishga tushiradi. Joriy katalogdagi dastur uchun ./dastur deb yozish kerak, chunki . xavfsizlik nuqtai nazaridan PATH da bo'lmaydi.

buyruq --help — qisqa foydalanish; man buyruq — to'liq qo'llanma (bo'limlar: 1 — buyruqlar, 5 — fayl formatlari, 8 — admin buyruqlari); info — GNU vositalarining batafsil hujjati; apropos kalit — nomi noma'lum buyruqni so'z bo'yicha qidiradi. Builtin'lar uchun help cd.

Har bir buyruq tugaganda raqamli kod qaytaradi: 0 — muvaffaqiyat, noldan farqli — xato (turli xatolarga turli raqam). Oxirgi buyruqning kodi $? da turadi, lekin u har yangi buyruqdan keyin yangilanadi, shuning uchun kerak bo'lsa, darhol o'zgaruvchiga saqlab olinadi. if, &&, || aynan shu kodga qarab ishlaydi.

Interaktiv shell — foydalanuvchi bilan terminal orqali muloqot qiladi. Login shell — tizimga kirishda ochiladi (/etc/profile, ~/.profile o'qiladi). Interaktiv, lekin login bo'lmagan shell (terminalda yangi oyna) ~/.bashrc ni o'qiydi. Noninteraktiv shell (skript, cron) odatda profil fayllarini o'qimaydi. Shu sabab cron'da sizning PATH ingiz yoki aliaslaringiz bo'lmaydi.

Alias — buyruq nomi uchun oddiy matn almashtirish (argumentni o'rtaga qo'ya olmaydi). Funksiya — shell ichidagi kichik dastur, argument qabul qiladi. Oddiy o'zgaruvchi faqat joriy shellda ko'rinadi; export qilingach, u bola jarayonlarga ham beriladi (muhit o'zgaruvchisi). Aliaslar skriptlarda sukut bo'yicha ishlamaydi.

.profile/.bash_profile — login shell ochilganda bir marta o'qiladi: PATH va muhit o'zgaruvchilari uchun joy. .bashrc — har bir yangi interaktiv shellda o'qiladi: alias, prompt, funksiyalar uchun joy. Ko'p sozlamalarda .profile ichidan .bashrc chaqiriladi, shu sabab ikkalasi birgalikda ishlaydi. O'zgarishdan keyin source ~/.bashrc bilan qayta yuklanadi.

Nano — oddiy muharrir, buyruqlar pastda ko'rinib turadi, yangi boshlovchiga qulay. Vim — rejimli (modal) muharrir: Normal rejimda tugmalar buyruq bo'ladi, Insert (i) rejimida matn yoziladi, Command (:) rejimida saqlash/chiqish (:wq, :q!) bajariladi. Vim deyarli har bir serverda bor, shuning uchun minimal bilish (kiritish, saqlash, chiqish, qidirish) kerak.

cat — qisqa faylni to'liq chiqaradi yoki fayllarni birlashtiradi. less — katta fayllarni sahifalab ko'rish, faylni to'liq xotiraga yuklamaydi, ichida qidirish mumkin. head/tail — boshi/oxiri. tail -f (yoki -F) — log faylga yangi qatorlar yozilishini jonli kuzatish uchun.

Absolyut yo'l / bilan boshlanadi va tizim ildizidan hisoblanadi, nisbiy yo'l joriy katalogdan. . — joriy katalog, .. — bir daraja yuqori, ~ — foydalanuvchining uy katalogi (shell kengaytiradi). Skript va cron'da absolyut yo'l ishonchli, chunki joriy katalog noaniq bo'lishi mumkin.

rm axlat qutisiga tashlamaydi: o'chirilgan fayl odatda qaytmaydi. rm -rf tasdiq so'ramaydi va bo'sh o'zgaruvchi yoki noto'g'ri yo'l (rm -rf "$DIR/") halokatli bo'lishi mumkin. Avval ls yoki echo bilan ko'ring. mv esa faylning katalog yozuvini o'zgartiradi: bir xil fayl tizimi ichida nomni almashtirish va boshqa katalogga o'tkazish bir amal, shu sabab alohida "rename" buyrug'i yo'q.