11. Linux network administratsiyasi — 15 ta savol-javob

Link (Ethernet, MAC) — ip link; Internet (IP, marshrut) — ip addr, ip route, ping; Transport (TCP/UDP, portlar) — ss, nc; Application (HTTP, DNS, SSH) — curl, dig, ssh. Muammoni pastki qatlamdan yuqoriga qarab tekshirish eng samarali: avval havola va IP, keyin marshrut, keyin port, keyin ilova.

IP manzil — tarmoqdagi qurilma manzili. Subnet mask (yoki CIDR /24) manzilning qaysi qismi tarmoqni, qaysi qismi qurilmani bildirishini belgilaydi. 192.168.1.10/24 — tarmoq 192.168.1.0, 254 ta foydalanish mumkin bo'lgan manzil. Ikki qurilma bir tarmoqda ekanini mask belgilaydi: bir tarmoqda bo'lsa, to'g'ridan-to'g'ri, bo'lmasa gateway orqali bog'lanadi.

Paket manzili lokal tarmoqda bo'lmasa, tizim marshrut jadvalidan (ip route) eng aniq mos qoidani qidiradi, topilmasa default qoida bo'yicha gateway'ga yuboradi. Gateway esa uni keyingi routerga uzatadi. ip route get 8.8.8.8 paket qaysi interfeys va gateway orqali ketishini ko'rsatadi.

ifconfig, route, netstat — eskirgan net-tools to'plami, ko'p yangi tizimlarda sukut o'rnatilmagan. ip (iproute2) va ss — hozirgi standart: ko'proq imkoniyat (bir interfeysda bir nechta manzil, siyosatli marshrutlash) va aniqroq chiqish. ip addr / ip route / ip link / ip neigh.

Mijoz tarmoqqa ulanganda 4 bosqich: Discover (broadcast: "DHCP server bormi?"), Offer (server manzil taklif qiladi), Request (mijoz taklifni tanlaydi), Acknowledge (server tasdiqlaydi). IP manzil ma'lum muddatga (lease) beriladi, gateway va DNS ham uzatiladi. DHCP bo'lmasa yoki xato bo'lsa, mijoz 169.254.x.x (link-local) manzil olishi mumkin.

Serverlar uchun odatda statik (yoki DHCP rezervatsiya): ular boshqa tizimlar uchun doimiy manzilda turishi, DNS yozuvlari va firewall qoidalari manzilga bog'langanligi uchun. Mijoz qurilmalari (laptop, telefon) uchun dinamik qulay. Statik sozlamada IP, mask, gateway va DNS qo'lda berilishi, takroriy manzillarga yo'l qo'ymaslik kerak.

Ilova nomni IP ga aylantirish uchun resolver'dan so'raydi; resolver kesh, keyin rekursiv server orqali (root → TLD → avtoritativ server) javob oladi. Yozuvlar: A (IPv4), AAAA (IPv6), CNAME (taxallus), MX (pochta), NS (nom serverlari), TXT (matn, SPF/tasdiqlash), PTR (teskari). TTL javobni qancha vaqt keshlash mumkinligini bildiradi.

nsswitch.conf nom qaysi manbalardan va qanday tartibda qidirilishini belgilaydi (hosts: files dns). /etc/hosts — qo'lda yozilgan nom–IP juftliklari (birinchi tekshiriladi). resolv.conf — qaysi DNS server(lar)ga so'rash. systemd-resolved bor tizimda u 127.0.0.53 stubiga ishora qiladi; haqiqiy sozlamani resolvectl status ko'rsatadi.

dig to'g'ridan-to'g'ri DNS serverga so'rov yuboradi, /etc/hosts yoki NSS ni hisobga olmaydi. getent hosts tizimning umumiy resolver zanjiridan (NSS) o'tadi — ilovalar aynan shu natijani ko'radi. "Brauzerda ochiladi, dig topmaydi" yoki aksincha holatlarda bu farq sababdir.

NetworkManager — dinamik tarmoq boshqaruvchisi (desktop va ko'p serverlar), nmcli/nmtui bilan boshqariladi, RHEL oilasida standart. Netplan — Ubuntu'dagi YAML konfiguratsiya qatlami: u fayldan sozlamalarni o'qib, ularni systemd-networkd yoki NetworkManager uchun yaratadi. Netplan'da netplan try o'zgarishni sinab, tasdiqlanmasa orqaga qaytaradi.

Soat og'ishi loglarni solishtirish, sertifikat va token amal qilish muddati, klaster va Kerberos kabi vaqtga sezgir narsalarni buzadi. chrony (yoki systemd-timesyncd) tashqi vaqt serverlariga ulanib, soatni silliq tuzatadi. chronyc tracking va timedatectl holatni ko'rsatadi. Katta og'ishda soat bir zumda sakramasligi uchun asta-sekin tuzatiladi.

-l tinglayotganlar, -t TCP, -n raqamli, -p jarayon. 0.0.0.0:port — barcha IPv4 interfeyslardan kirish mumkin; 127.0.0.1:port — faqat shu mashinadan; [::]:port — barcha IPv6 (ko'p hollarda IPv4 ham). Ma'lumotlar bazasi 0.0.0.0 da ochiq bo'lsa, firewall'siz xavfli.

ARP (Address Resolution Protocol) bir tarmoq ichida IP manzilni MAC manzilga aylantiradi: qurilma "bu IP kimda?" deb broadcast qiladi, egasi o'z MAC manzili bilan javob beradi. Natija ARP/neighbor keshda saqlanadi (ip neigh). Takroriy IP, ARP spoofing va "bir tarmoqda ping o'tmaydi" holatlarini shu jadval ochib beradi.

Refused — mashinaga yetib bordi, lekin portda tinglovchi yo'q (xizmat to'xtagan yoki boshqa portda) yoki firewall REJECT qildi. Timed out — javob umuman kelmayapti: firewall paketni tashlayapti (DROP), marshrut yo'q, mashina o'chiq yoki noto'g'ri manzil. Bu farq diagnostikani ikkiga bo'ladi.

1) Interfeys va IP bor-yo'qligi (ip -br addr). 2) Gateway'ga ping. 3) Tashqi IP ga ping 8.8.8.8 (DNS'siz). 4) Nom bilan ping example.com (DNS). 5) Port va ilova (curl -v). Qaysi bosqichda to'xtashiga qarab sabab aniqlanadi: gateway'ga o'tmasa — lokal tarmoq; IP ga o'tib nomga o'tmasa — DNS; ikkalasi o'tsa-yu sayt ochilmasa — firewall/ilova.